5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun’a (''Kanun'') istinaden yükümlüler, MASAK Başkanlığı’na şüpheli işlem bildirimlerini göndermekle yükümlü olup; MASAK 13 Sıra No.lu Genel Tebliği’nde yükümlüler için genel ve sektörel mahiyette şüpheli işlem bildirim rehberleri yayınlamaya MASAK’ın yetkili olduğu düzenlenmiştir.
8 Mayıs 2024 tarihine kadar elektronik olarak gönderilecek şüpheli işlem bildirimleri ''Şüpheli İşlem Bildirim Rehberi (Bankalar) 1.4 Sürümü'' kapsamında belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde gönderilebilir. 9 Mayıs 2024 tarihinden sonra ise şüpheli işlem bildirimleri, güncel Bankacılık Rehberi’nde belirtilen esas ve usuller çerçevesinde gönderilecektir. Güncellenen Bankacılık Rehberi’nde yer alan önemli hususlara aşağıda yer verilmiştir.
Halihazırdaki Bankacılık Rehberi kapsamında şüpheli işlem bildirimleri, zorunlu haller dışında elektronik ortamda, elektronik ortamda gönderimin mümkün olmadığı hallerde ise kağıt ortamında hazırlanarak MASAK’a gönderilmektedir.
Bankacılık Rehberi’nin güncellenmiş halinde, şüpheli işlem bildirim usulleri bakımından herhangi bir değişiklik yapılmamış olup şüpheli işlem bildirimleri zorunlu haller dışında elektronik ortamda, elektronik ortamda gönderimin mümkün olmadığı hallerde ise kağıt ortamında hazırlanmaya devam edecektir.
Yapılan güncellemeler ile birlikte ortaya çıkan yenilik ve farklılıklar şu şekildedir:
Şüpheli işlem formunun düzenlenmesinde yükümlüler tarafından dikkat edilmesi gereken kurallarda aşağıdaki değişiklikler yapılmıştır:
Bildirime İlişkin Bilgiler
Bankacılık Rehberi’nin önceki versiyonunda yer alan iki ayrı şüpheli işlem bildirimine aynı referans numarası verilmeyeceği ve bankanın kendi işleyişine göre belirlenecek bir numara verilebileceğine ilişkin hüküm kaldırılmıştır.
Bankacılık Rehberi’nin önceki versiyonunda yer alan bildirim kategorileri ''suç gelirlerinin aklanması'' ve ''terörün finansmanı'' kategorilerinden ibaret olup güncellenen versiyona ''Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanı'' kategorisi eklenmiştir. Ayrıca ''Terörizmin finansmanı'' kategorisinin işaretlenmesi halinde alt kategoriler de öngörmüş ve terör örgütünün kategorisinin yazılması istenmiştir. Bu alt kategoriler; Bölücü Terör Örgütleri, Dini İstismar Eden Terör Örgütleri ve Aşırı Sol Terör Örgütlerinden ibarettir.
Şüpheli İşlem ile İlgili Gerçek Kişi Bilgileri
Güncellenen formda, yükümlülerin kimlik tespitine ilişkin yükümlülüklerini vurgulamak adına 2020 yılında yapılan Kanun değişikliği sonrasında güncel halini alan ''Müşterinin tanınması'' başlıklı maddeye atıfta bulunulmuştur. Böylelikle, yükümlülerin işlem yapanlar ile nam veya hesaplarına işlem yapılanların, tutar gözetmeksizin, kimliklerini tespit etmek ve gerekli diğer tedbirleri almak zorunda oldukları Bankacılık Rehberi içerisinde bir kez daha hatırlatılmıştır.
Şüpheli işlem bildirim formunun açıklama alanına adı geçen (şüpheli işlemi yapan ve adına işlem yapılan kişi olmasa dahi) tüm gerçek kişilere dair asgari olarak Kanun’un yukarıda belirtilen Müşterinin tanınması başlıklı 3. maddesi kapsamında temin edilmesi gereken tüm bilgilere yer verileceği de güncellenen Bankacılık Rehberine eklenmiştir.
Şüpheli İşlem ile İlgili Tüzel/Diğer Kişilere Ait Bilgiler
Yine Kanun’un yukarıda belirtilen 3. maddesi ve Yönetmeliğin 5/1/(d) maddesi hükümleri bu kısımda da tekrar edilmiş ve ayrıca Yönetmelik’in 7 ila 12 nci maddesinde kimlik tespiti yapılan Ticaret Siciline Kayıtlı Tüzel Kişiler, Yurt dışında Yerleşik Tüzel Kişiler, Tüzel Kişiliği Olmayan Teşekküller, Yurt Dışında Kurulmuş Güven Sözleşmeleri, Dernek, Vakıf, Siyasi Parti, Sendika, Federasyon ya da Konfederasyon adına gerçekleştirmişse adına işlem yapılan tüzel/diğer kişilere dair bilgilerin de belirtilmesi gerektiği eklenmiştir.
Sadece adına işlem yapılan kuruluşların değil, şüpheli işlemdeki eylem ile dolaylı olarak ilgili olduğu değerlendirilen tüm kuruluşların bilgisine yer verilmesi gerektiği eklenerek şüpheli işlem bildirim formunun açıklama alanında adı geçen teşekküllere dair bilgilerin ayrı ayrı belirtilmesi gerektiği hususu eklenmiştir. Yani birden fazla tüzel kişiye dair bilginin belirtilmesi için formun D Bölümü bilgisi verilecek bir tüzel kişi adedince tekrarlanacaktır.
Bankacılık Rehberi’nin bu bölümüne ''Mağdur'' kavramı eklenmiş olup şüpheli işlemi gerçekleştiren kişinin bilinmemesi ve yalnızca müşteri olan mağdura ilişkin bilgiler olması durumunda mağdur müşteriye ilişkin bilgilerin de yer verileceğine dair hüküm eklenmiştir.
Bankacılık Rehberi’nin önceki versiyonunda yer alan kuruluşun nevi kavramı seçeneklendirilmiş ve bunlar güncel Bankacılık Rehberinde; ''Ticaret Siciline Kayıtlı Tüzel Kişiler, Yurt dışında Yerleşik Tüzel Kişiler, Tüzel Kişiliği Olmayan Teşekküller - Yurt Dışında Kurulmuş Güven Sözleşmeleri, Dernek, Vakıf, Siyasi Parti, Sendika, Federasyon, Konfederasyon'' olarak listelenmiştir.
Ayrıca güncel Bankacılık Rehberinde tüzel kişiliğin telefon numarasını eklerken ülke telefon kodunun da eklenmesi gerektiği hususuna da işbu güncel Bankacılık Rehberinde yer vermiştir.
Şüpheli İşlem Bilgileri
Şüpheli işlem bildirimine neden olan şüpheli işlem, tek bir işlem olabileceği gibi belli bir tarih aralığında gerçekleştirilmiş birden fazla sayıda işlem de olabilmektedir. Şüphe duyulan işlemin belli bir tarihte gerçekleşmiş veya teşebbüs aşamasında kalmış tek bir işlem olması hâlinde; formun (E) bölümünde İşlem Çeşidi Alanında yer alan ''Tek İşlem'' seçeneği seçilecektir. Şüphe duyulan işlem, birden fazla işlem ya da belirli bir tarih aralığındaki işlemleri içeriyor ise ''Çoklu İşlem'' seçeneği seçilecektir. Bankacılık Rehberi ve Formun güncellenmesinden önce bu seçimler, formun yine (E) bölümünde ve fakat ''İşlem Tarihi'' kısmından yapılmaktaydı. Güncelleme ile birlikte, İşlem Çeşidi Alanının altına 2 yeni alan olarak ''İşlem Başlangıç Tarihi'' ile ''İşlem Bitiş Tarihi'' alanları gelmiştir. Ancak bu değişiklik esaslı bir değişiklik olmayıp eskisi gibi şüphe duyulan işlem tek bir işlem ise işlemin gerçekleştirildiği tarih, çoklu işlemler belirtiliyorsa şüpheli işlemlerin başladığı tarih ile bittiği tarih belirtilecektir.
İşlem Kanalı Alanı bakımından forma ''IP'' ve ''Port'' seçenekleri eklenmiştir Bankacılık Rehberi’nde bununla ilgili olarak işlem kanalının ''internet'' veya ''mobil'' veya ''API'' seçilmesi halinde işlemin gerçekleştirildiği IP/Port bilgilerinin mümkün olduğu ölçüde girilmesi gerektiği bilgisi yer almaktadır. Bu gibi yenilikler ile, Form’un güncel finansal teknolojilerin tümünü kapsaması amaçlanmıştır.
Bununla birlikte; İşlem Açıklaması Alanı yenilenen Bankacılık Rehberi’nde ''Varsa işlemi gerçekleştiren tarafından beyan edilen işlem açıklaması belirtilecektir.'' şeklinde ortaya konulmuştur.
Yeni bir alan olarak Form’a ''Şüphenin Tespit Edildiği Birim'' Alanı eklenmiştir. Artık, şüpheli işlem bildirimine konu olan işlemin; □ Uyum Birimi, □ Genel Müdürlük Birimi, □ Denetim Birimi, □ Şube birimlerinden hangisi tarafından tespit edildiği belirtilecektir.
Hesap Bilgileri
Hesap bilgilerinin girildiği Form’un (F) bölümüne ''Şahıs Firması Hesabı'' ve ''Hesabın Bulunduğu Ülke'' şeklinde iki yeni alan eklenmiş olup Yasal Kısıtlamanın Nedeni Alanı’na ise seçenekler eklenmiştir. Şahıs Firması Hesabı Alanı’nda bildirime konu gerçek kişi hesaplarının şahıs firması hesabı olup olmadığı belirtilecek iken Hesabın Bulunduğu Ülke Alanı’nda bildirime konu hesabın bulunduğu ülke bilgisi belirtilecektir.
Yasal Kısıtlamanın Nedeni Alanı’na; □ 5271 SK md 128/Elkoyma, □ 5549 SK md 19-A/İşlem ertelemesi, □ 6415 SK, □ 7262 SK, □ 2004 SK, □ 6183 SK, ve □ Diğer seçenekleri eklenmiştir. Bu kısımda, birden fazla yasal kısıtlama nedeni belirtilebilir. Eğer, ''Diğer'' seçeneği seçilir ise yasal kısıtlamaya ilişkin açıklama girilecek ve başka yasal kısıtlama nedeni belirtilmeyecektir.
Şüphe Kategorisi
Öncelikle, eski formdaki alanın adı Suça İlişkin Şüphe Kategorisi iken yenilenmiş Form’da Şüphe Kategorileri Alanı halini almıştır. Şüphe kategorilerinin belirlenmesine dair kılavuz mahiyetindeki açıklayıcı bilgiler ise Bankacılık Rehberi’nde 7. başlıktan 5. başlığa taşınmıştır.
Yeni şüphe kategorileri eklenerek şüphe kategorisi seçimi zorunlu hale getirilmiştir. Şüphe kategorileri ''Şüphe Kategorileri Tablosu (5.2)'' içerisinde yer alan değerlerden en az biri ve en fazla üçü seçilerek belirtilecektir.
Bildirim kategorilerine terör örgütü bilgileri ve Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanı kategorileri eklenmiştir. Eğer, terörizmin finansmanı kategorisinde gönderilen şüpheli işlem bildirimleri yapılacak ise ''SK-23 Terörizmin finansmanı'' veya ''SK-35 Mal varlığının dondurulması kararının ihlali'' şüphe kategorisi seçilecektir.
Kitle imha silahlarının yayılmasının finansmanı kategorisinde gönderilen şüpheli işlem bildirimlerinde ise ''SK-36 Kitle imha silahlarının yayılmasının finansmanı'' şüphe kategorisi kullanılmalı ve maksimum sınırı geçmeyecek şekilde diğer şüphe kategorilerinden seçim yapılabilecektir.
Bu belirtmeler yapılırken Suç Gelirlerinin Aklanması Kategorisi’nde gönderilen şüpheli işlem bildirimlerinde ilgisi kurulamayan şüphe kategorilerinin birlikte seçilmesinden kaçınılmalı, bilgi sahibi olunan ya da olabilecek en yakın şüphe kategorisinin seçilmesine özen gösterilmelidir.
Açıklama
Bankacılık Rehberi’nin eski versiyonunda, uyum birimi nezdinde şüpheli işleme dair yapılan araştırma ve incelemeler sonucunda elde edilen tüm bulguların Açıklama Alanı içerisinde belirtilmesi gerektiği yer alıyor iken Bankacılık Rehberi’nin yeni halinde bu husus yükümlü ve ilgili birimleri aracılığıyla mevzuat gereğince yapılması gereken tüm araştırma ve incelemeler şeklinde değiştirilmiş ve artık Açıklama Alanı’nda herhangi bir kısıtlama olmadan ilgili birimlerin yazılması gerekmektedir.
Alanda yapılan değişikliklerin amacı bildirimlerin kalitesini artırmaktır. Bu sebeple, asgari 100 karakter girilmesi zorunlu olup girilebilecek azami karakter sayısı 50.000 olarak belirlenmiştir. Şüpheli işlem bildirimi yükümlülüğünün yerine getirilmesi bakımından; Şüpheli işlemlerin otomatik gönderilmesini sağlayan yazılımlar aracılığıyla sürekli benzer metnin açıklama alanında yer verilmemesi ve her şüpheli işlem bildirimine ilişkin makul ve özgün açıklama yapılması gerekmektedir.
Referans değer tablosu, şüpheli işlemlerin varlığı halinde bildirime konu faaliyetin bağlamına, kapsamına, çeşidine yönelik birçok kategori sunmaktadır. Bankacılık Rehberi’nin güncellenmiş versiyonu ile şüpheli işlem bildirimine konu işlemin gerçekleştiği hesap türlerinde, işlem türlerinde, suça ilişkin şüphe türlerinde ve işlem kanallarında birçok değişiklik meydana gelmiştir.
Hesap Türlerinde Meydana Gelen Değişiklikler
Şüpheli işlem bildirimine konu olan işlemlerin gerçekleştirildiği banka hesabı türlerine iki yeni hesap türü eklenmiştir. Bunlar: ''Yatırım Hesabı'' ile ''Ticari Hesap''
Suça İlişkin Şüphe Kategorilerinde Meydana Gelen Değişiklikler
Güncellenmiş Bankacılık Rehberi ile var olan suça ilişkin şüphe kategorilerinin kapsamı genişletilmiş olup listeye beş yeni şüphe türü eklenmiştir. Bunlar;
şeklindedir. Ayrıca şüpheli işlem bildirimi yapılırken şüphe kategorisi seçimi zorunlu hale getirilmiştir. Belirlenen şüphe kategorilerinin kapsamlarına ise Yeni Bankacılık Rehberi’nde detaylı bir şekilde dayanak kanunlara da yer vererek değinilmiştir.
İşlem Türlerinde Meydana Gelen Değişiklikler
Yurt içi ve yurt dışı para transfer işlemlerinin kategorizasyonunda önceden finansal hizmet servislerine göre bir ayrım sergilenirken (SWIFT, Moneygram, Western Union vb.) yeni kategorizasyonda ise transferi gerçekleşen para cinsine ilişkin Türk lirası transferi ve döviz transferi olacak şekilde ikili bir ayrım benimsenmiştir.
İşlem Kanallarında Meydana Gelen Değişiklikler
İşlem kanalı türlerine ''API'' ve ''mobil'' kanalı eklenerek kategoriler çoğaltılmış olup varolan telefon kanalının ise kapsamı genişletilmiştir/daha açık hale getirilmiştir.
Gelişen ve değişen suç tipolojileri göz önünde bulundurularak MASAK bankacılık rehberi düzenlemesi altında şüpheli işlem tipleri düzenlenmiştir.
Müşteri Profiline İlişkin Tipler
Müşteri profiline ''Müşteri hakkında yerli, yabancı ya da uluslararası makamlarca arama kararı bulunması.'' hususu eklenmiş bu ekleme ile, müşterinin finansal işlemleri, itibarı ve hukuki pozisyonu güvence altına alınmıştır.
Bankacılık İşlemlerine İlişkin Tipler
Bankacılık rehberine eklenen düzenlemeler, finansal kurumların ve ilgili otoritelerin finansal suçların önlenmesi ve finansal sistemin güvenliğinin sağlanması için geliştirdiği izleme ve denetleme süreçlerini içerir. ''Vergi mükellefiyeti olmayan kişilerin ticari faaliyetlerde bulunarak vergi kaçakçılığı yapmalarını önlemek amacıyla ticari nitelikteki işlemlerin izlenmesi''. Benzer şekilde, ''vergi mükellefiyeti olan kişilerin ticari nitelikteki işlemleri kişisel hesapları üzerinden yapmaları durumunun izlenmesi'', Ayrıca, şeffaflığı artırmak ve finansal suçları önlemek amacıyla ''tüzel kişi hesaplarına gelen nakit işlemlerin izlenmesi'', ''ticari faaliyetlerle uyumsuz işlem örüntülerinin tespit edilmesi ve izlenmesi'', düzenlemeler getirilmiştir.
Bu düzenlemelerin amacı, finansal sistemin güvenliğini sağlamak ve yasa dışı faaliyetleri önlemektir. Bu şekilde, finansal kurumlar ve düzenleyici otoriteler, şüpheli işlemleri daha etkin bir şekilde tespit edebilir ve gerektiğinde müdahale ederek finansal sistemin bütünlüğünü koruyabilirler.
Ayrıca günümüzde, sanal para veya ''kripto'' varlıkların aktif olarak kullanılmasıyla birlikte yasal olmayan faaliyetlerde artış gözlendiğinden bu yönde düzenlemelerin yapılması ve bankacılık rehberlerinin yayınlanması zorunlu hale gelmiştir.
Bankacılık rehber düzenlemeleri, ''kripto varlık hizmet sağlayıcıları aracılığıyla yapılan işlemleri izlemeyi'' ve finansal suçları engellemeyi amaçlar. Bu çerçevede, ''müşteri hesaplarına sanal para veya ödeme kuruluşu hesaplarından gelen tutarların kripto varlık hizmet sağlayıcı hesaplarına aktarılması'' ve ''tersi durumda aktarılması'' izlenir. Ayrıca, ''kripto varlık hizmet sağlayıcıları ile yapılan Türk Lirası işlemleri düzenli olarak takip edilir'' ve ''müşteri hesaplarındaki varlıkların şirket ortaklarına veya çalışanlarına aktarılması'' gibi şüpheli işlemler izlenir. Bu düzenlemeler, kripto varlık transferlerinin yasa dışı faaliyetlerde kullanılması gibi potansiyel riskleri belirlemek ve finansal suçları önlemek için önemlidir.
Terör Örgütleri ile Bağlantısından Şüphelenilen Kişiler veya Riskli Ülkelerle Gerçekleştirilen İşlemlere İlişkin Tipler
Terör örgütleriyle bağlantılı veya riskli ülkelerle ilişkilendirilen şüpheli işlemleri daha etkin bir şekilde belirlemek amacıyla 15 yeni kod eklenmiştir.
Bu kodlarda belirtilen kriterler arasında, müşteri hesaplarına farklı ülkelerdeki yabancı uyruklu kişiler tarafından düşük tutarlarda çok sayıda transfer yapılması dikkat çekmektedir. Özellikle, transferlerde ''yakınlarıma destek'' gibi belirli işlem açıklamalarının kullanılması ve müşterinin veya karşı tarafın ''malvarlığı dondurulanlar listesi''nde yer alan kişilerle benzerlik göstermesi şüpheli işlemler olarak değerlendirilmektedir.
Ayrıca, müşterinin sosyal medya üzerinden terör örgütleriyle ilgili paylaşımlar yapması veya radikal fikirlere bağlılığına dair işaretler göstermesi, riskli işlem belirleyicileri arasında yer alıyor. Müşterinin profiline uyumsuz alışveriş alışkanlıkları da incelenmektedir; örneğin, silah ürünleri veya kimyasal maddeler gibi öğelerin satın alınması dikkat çekmektedir.
Bu yeni eklenen kriterler, müşterinin satın alma alışkanlıklarından, seyahat düzenlerine kadar geniş bir yelpazede çeşitlilik göstermekte. Müşterinin profiline uyumsuz şekilde pahalı veya karmaşık iletişim cihazları satın alması, mini helikopter veya drone gibi ürünleri edinmesi gibi durumlar dikkat çekiyor. Ayrıca, müşterinin nakit işlem sıklığı ile çatışma bölgelerine veya riskli ülkelere seyahat etmesi de şüpheli işlem belirleyicileri arasında yer almaktadır. Bu kapsamda, müşterinin mobil bankacılık aracılığıyla gerçekleştirdiği işlemlerde riskli ülkelerden IP girişlerinin bulunması da önemli bir gösterge olarak öne çıkmaktadır.
Bu kriterlerin tümü, finansal kurumların daha etkin bir şekilde potansiyel riskleri belirleyip raporlama yapmalarını sağlayarak finansal sistemin güvenliğini artırmayı hedeflemektedir.
Kâr Amacı Gütmeyen Kuruluşlara İlişkin Tipler
Bu başlık altında, finansal kurumlar tarafından dikkate alınması gereken önemli bir kod daha eklenmiştir. Bu yeni kod, ''Kar amacı gütmeyen kuruluşlara yurt dışından gönderilen fonların ilgili kuruluşun faaliyet bölgesi dışından çekilmesi'' durumunu tanımlamaktadır.
Bu kod, kâr amacı gütmeyen kuruluşlara yapılan uluslararası fon transferlerindeki riskleri belirlemeyi amaçlamaktadır. Özellikle, bir kuruluşun faaliyet bölgesi dışından gelen fonların geri çekilmesi durumu, finansal kurumların dikkatini çekmesi gereken bir durumdur. Bu durum, fonların orijinal amaçlarına aykırı bir şekilde kullanılma riskini artırabilir ve bu da potansiyel bir kara para aklama ve ya terörizmin finansmanı riski oluşturabilir.
Bu kod, finansal kurumların kâr amacı gütmeyen kuruluşlara yönelik fon transferlerini daha etkin bir şekilde izlemesine ve olası riskleri belirlemesine yardımcı olmayı amaçlamaktadır.
Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanına İlişkin Tipler
Bankacılık Rehberi’ne henüz eklenen bir başlık olan ''Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanına İlişkin Tipler'', terörizmin finansmanını engellemeye yönelik bir yaklaşımı temsil etmektedir. Bu başlık altında eklenen 17 yeni kod, finansal kurumların kitle imha silahlarının yayılmasını finanse etme riskini değerlendirmelerine yardımcı olacak önemli kriterleri tanımlamaktadır.
Buna göre finansal kurumlar, kitle imha silahlarının yayılmasını finanse etme riskini değerlendirirken çeşitli kriterlere dikkat etmelidir. Bu kriterler arasında, işlemlerin nükleer silahların yayılması veya yönlendirilmesi ile ilişkilendirilmiş kişileri veya kuruluşları içermesi, malvarlığı dondurulanlar listesinde yer alan taraflarla benzerlik göstermesi veya ihracat kontrol düzenlemelerine ilişkin ihlal geçmişinin bulunması gibi unsurlar yer almaktadır.
Ayrıca, işlemin nihai kullanıcı bilgilerinin iş profili ile uyumlu olmaması, mal alışverişi yapan şirketlerin temsilcileri arasındaki bağlantıları göstermesi veya ticari belgelerde ve mali akışlarda yer alan bilgilerde tutarsızlıklar olması da dikkate alınması gereken hususlardır. Bu kriterler, finansal kurumların kitle imha silahlarının yayılmasını finanse etme riskini değerlendirirken daha etkin bir şekilde hareket etmelerine olanak tanıyarak uluslararası güvenliğin sağlanmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.