Çek; muhatabı banka olan, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 780. maddesinde yer alan unsurları içeren ve ödeme aracı niteliğine sahip bir kıymetli evrak türüdür. Niteliği gereği çek, günümüz dünyasında kullanıldığı alanlarda giderek önem kazanmış ve hakkında özel düzenlemeler yapılması ihtiyacı doğmuştur. Bu kapsamda 5941 sayılı Çek Kanunu ile çeklerin içeriğine, kullanılmalarına ve çek hamillerinin korunmasına ilişkin bazı hükümler getirilmiştir.
Nitekim 6728 sayılı Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Amacıyla Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 5941 sayılı Çek Kanunu’nda değişiklik yapılarak, çek hamillerinin korunması amacıyla; çek üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde muhatap tarafından bankaya ibraz edildiğinde, çekin karşılığının ilgili bankada bulunmaması ve çek ile ilgili “karşılıksızdır” işlemine sebebiyet verilmesi hali 5941 sayılı Çek Kanun’un 5. Maddesinde suç olarak kabul edilmiştir.
Çekin bedeli, kanun tarafından öngörülen ibraz süresi içerisinde yetkili hamil tarafından çekin bankaya ibraz edilmesi ile tahsil olunabilmektedir. Ancak bazı durumlarda hamilin ibraz süresinde çeki bankaya sunmuş olmasına karşın, çeki keşide edenin hesabında çek bedelini karşılayacak miktarda para bulunmaması sebebiyle çekin bedeli tahsil olunamamaktadır. Çek hamillerinin bu durumla karşılaşma ihtimalini azaltmak amacıyla kanun koyucu, çek keşide edenin hesabındaki paranın çek bedelini karşılamaması halinde, çeki keşide edeni cezalandırma yoluna başvurmuştur. Ancak çeki düzenleyen veya sorumluları hakkında cezaya karar verilebilmesi için ise söz konusu suçun unsurlarının kümülatif olması şarttır.
1.Hukuken geçerli bir çekin varlığı söz konusu olmalıdır.
Çek, Türk Ticaret Kanunu’nun 780. maddesi ile 823. maddeleri arasında düzenlenmiştir. İlgili kanun uyarınca çek içeriğinde aynı kanunun 780. maddesinde yer alan zorunlu unsurların bulunması gerekmektedir. Bu zorunlu unsurlar ise şunlardır:
Zorunlu unsurlardan “Banka tarafından verilen seri numarası” ile “Karekod”, 6728 sayılı “Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Amacıyla Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun”un 70. maddesi ile Türk Ticaret Kanunu’nun 780. maddesinde değişiklik yapılarak çekin zorunlu unsurları arasına eklenmiştir. Bununla birlikte, aynı kanunun 72. maddesi ile TTK’na eklenen geçici 11. madde uyarınca 31.12.2016’dan önce keşide edilen çekler için “Banka tarafından verilen seri numarası” ile “Karekod” unsurları aranmayacaktır.
TTK uyarınca bulundurulması zorunlu şartları sağlayan kambiyo senetleri çek niteliğini taşıyacak ve çek ile ilgili her türlü hukuki ve cezai hükümlere tabi olacaktır.
2.Çekin kanun uyarınca öngörülen süreler içerisinde muhataba ibraz edilmesi gerekmektedir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesindeki düzenlemeye göre bir çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Çekin düzenleme ve ödeme yerinin farklı ülkelerde olması halinde ise düzenleme ve ödeme yerleri aynı veya ayrı kıtalarda bulunmasına göre bir ay ve üç ay olmak üzere iki farklı süre söz konusu olacaktır.
3.Çek ibraz edildikten sonra karşılıksız kalması halinde, çekin üzerine “karşılıksızdır” işlemi yapılmalı ve karşılıksız kalan miktar açıkça yazılmalıdır.
Çek Kanunu’nun “İbraz, ödeme, çekin karşılıksız olduğunun tespiti ve gecikme cezası” başlıklı 3. maddesi’nin 4. fıkrasında; 'Hamilin talepte bulunması hâlinde, karşılıksızdır işlemi; çekin arka yüzüne tahsil için bankaya ibraz edildiği tarih, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ve ibraz eden gerçek kişinin adı ve soyadı yazılmak, bu kişinin tüzel kişi adına bedeli tahsil etmesi hâlinde bu husus belirtilmek ve bu kişi ile birlikte banka yetkilisi tarafından imzalanmak suretiyle yapılır. Banka tarafından ödenen miktar düşüldükten sonra karşılıksız kalan tutar açıkça belirtilir. Hamilin imzalamaktan kaçınması hâlinde, karşılıksızdır işlemi yapılmaz.' düzenlemesi ile karşılıksızdır işleminde yer alacak unsurlar belirtilmiştir.
Çek, yetkili hamil veya onun vekili ya da temsilcisi tarafından kanuni ibraz süresinde muhatap bankaya ibraz edildiği zaman, çek keşide edenin hesabındaki para çek bedelini karşılıyorsa banka ödemeyi gerçekleştirir. Ancak çek hesabındaki paranın çek bedelini kısmen veya tamamen karşılayamadığı durumlarda karşılıksızdır işlemi yapılır. Karşılıksızdır işlemi yapılırken karşılıksız kalan tutarın yazılmasında, Çek Kanunu’nun 3. maddesi ile muhatap bankanın çek hamiline ödemekle yükümlü kılındığı bedel de dikkate alınır.
4.Çekle ilgili karşılıksızdır i̇şlemi yapılmasına sebebiyet verme suçu, kovuşturması şikayete tabi suçlardandır.
Türk Ceza Hukuku sisteminde bir suç sebebiyle soruşturma ve kovuşturma yapılmasında ilgili makamlarının resen harekete geçmesi temel esastır. Ancak kanun koyucu bazı suçlarda bu temel esasa istisna getirmiş, bu suçlarda soruşturma ve kovuşturma yapılmasını şikayet müessesesine bağlamıştır.
Kanun koyucu tarafından söz konusu bu suçta ilgili makamların harekete geçmesi, suçun mağdurunun şikayette bulunması şartına tabi kılınmış olup İcra İflas Kanunu’nun 347. maddesine göre şikayet süresi, mağdurun suçun işlendiğini öğrendiği yani, bankaya çeki usulüne uygun bir şekilde ibraz ettiğinde çekin karşılıksız kalması neticesinde “karşılıksızdır” kaşesinin vurulduğu andan itibaren 3 ay ve her halükarda suçun işlendiği tarihten itibaren 1 yıldır. Bu süreler hak düşürücü süreler olduğundan mağdurun şikayet süresini kaçırmaması elzemdir. Ek olarak, çekin yetkili hamil tarafından kanuni ibraz süresinde muhataba ibraz edilmemesi de mağdurun şikayet hakkını kullanmasına engel olmakta ve şikayet hakkını düşürmektedir.
Değinilmesinde önem arz eden diğer bir husus ise, şikayet hakkının sadece yetkili hamile tanınmış olmasıdır.
5.Suçun faili, çek sahibi gerçek kişi veya çek sahibinin tüzel kişi olması durumunda tüzel kişiliği temsile yetkili gerçek kişi olacaktır.
Çek ile ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçunun faili, çek karşılığını banka hesabında bulundurması gereken kişi yani çeki keşide edendir. Çek keşide eden gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişi de olabilir. Çek keşide edenin tüzel kişi olması halinde ise, mali işleri yönetmekle görevli yönetim organı üyesi ya da yönetim organını oluşturan gerçek kişi çek karşılığını bankada bulundurmakla yükümlü kılınmıştır. Tüzel kişiliğin yönetim organında mali işlerin yönetimi ile ilgili görev ayrımı olmaması durumunda, yönetim organında yer alan kişilerin tümünün sorumluluğu söz konusu olacaktır.
Çek Kanunu’nun 5. maddesinde yer alan düzenlemeye göre de, çek hesabı sahibi gerçek kişi, kendisi adına çek düzenlemek üzere bir başkasını temsilci veya vekil olarak tayin edemeyecektir. Gerçek kişinin temsilcisi veya vekili olarak çek düzenlenmesi hâlinde, bu çekten dolayı hukukî ve cezai sorumluluk yine çek hesabı sahibine ait olacaktır.
Çek Kanunu’nun 5. maddesine göre söz konusu suçun kovuşturulmasında görevli mahkeme icra ceza mahkemeleri iken, yetkili mahkemeler ise çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesidir.
Kanun, çek ile ilgili karşılıksızdır işlemine sebebiyet verme suçunda yargılama sonucunda mahkumiyet kararı verilmesi durumunda öncelikle adli para cezasına hükmedilmesi gerektiğini düzenlemiştir.
Çek Kanunu Madde 5:'Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı, (…)(2) az olamaz.'
Söz konusu suçtan dolayı verilecek adli para cezası, çekin karşılıksız kalan kısmından az olmayacaktır. Yargılama sonucunda hükmolunan adli para cezasının ödenmemesi durumunda, verilen bu ceza, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunda yer alan kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilmektedir.
Mahkeme ayrıca kararında, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. Mahkeme tarafından yargılama sırasında da re’sen koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmolunabilecektir. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanacaktır. Burada önem arz eden hususlardan bir diğeri ise, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilen kişiler, hükmolunan bu yasaklılık süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamayacaklardır.
Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararına ilişkin bilgiler, MERSİS ile Risk Merkezine bildirilir. Hakkında çek hesabı açma yasağı kararı verilen kişiler, Risk Merkezi tarafından bankalara bildirilir.
1.Kişinin çek bedelinin karşılıksız kalan kısmını, çekin üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanacak faizi ile birlikte tamamen ödemesi veya mağdurun şikayetten vazgeçmesi halinde; yargılama aşamasında mahkeme tarafından davanın düşmesine, mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden sonra mahkeme tarafından hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
2.Çekle ilgili karşılıksızdır sebebiyet verme suçundan hakkında mahkumiyet kararı verilen kişi, mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her halde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, hükmü veren mahkemeden çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasını isteyebilir; mahkemenin vereceği karara itiraz edebilir.
Dijital Bankacılık